dk. Mariusz Kocoł
msza.net
Miłość i przyjaźń. 18.03.2009

A. Miłość MIŁOŚĆ - w chrześcijaństwie główna wartość moralna i jedna z trzech cnót teologicznych, jej wyrazem i sprawdzianem jest bezinteresowna służba dla innych; główny wątek nauczania Jezusa Chrystusa, który wzywał do miłości Boga i bliźniego. [1]

MIŁOŚĆ – uczucie skierowane do osoby (np. miłość oblubieńcza, rodzicielska , braterska, Boga, bliźniego) lub przedmiotu (np. do ojczyzny), wyrażające się w pragnieniu dla nich dobra, szczęścia i zachowania ich istnienia; miłość możemy rozpatrywać w różnych aspektach, i tak wyróżnaimy:

I. ASPEKT SEMANTYCZNY [2]

W przedchrześcijańskich przekazach greckich i łacińskich spotykamy zróżnicowane terminologię uwzględniające specyfikę i odrębność rodzajów miłości.

W języku greckim są to:

eros- miłość w znaczeniu pożądliwości płciowej, żądzy, pragnienia, skłonności, radosnego uniesienia.

storge- czułość, przywiązanie, zwłaszcza w relacjach rodzinnych

filia- zażyłość, przyjacielskość, serdeczność, przywiązanie, upodobanie

filanthropia- życzliwość, uprzejmość, grzeczność, łagodność, wzajemne relacje między kochankami, humanitaryzm

filadelfia- miłość braterska

filostorgia- czułość, miłość, serdeczność tkliwość pożądanie zmysłowe, miłość płciowa

agape- miłość małżeńska, braterska, Boga do człowieka, człowieka do Boga

W języku łacińskim do miłość odnoszą się:

Amor- miłość zmysłowa, do ojczyzny, do bliskich, żądza, pragnienie, popęd osoby, przedmiotu miłości

caritas- uznanie przywiązanie szacunek

dilectio- przywiązanie, upodobanie, szanowanie

Dla wyrażenia w języku greckim czynnej miłości chrześcijańskiej miłości bliźniego stosowano terminy:

eupoiia- czynienie dobra, dobroczynność

euergesia- dobrodziejstwo, przysługa

agatopoiia- czynienie dobra

diakonia- służenie komuś lub czemuś, posługa, pomoc materialna,

w chrześcijańskie łacinie miłość oddawano głównie w wyrażeniach:

caritas-

dilectio- oba te terminy odpowiadają greckiemu słowu agape

pietas- poczucie obowiązku, miłość rodzinna, ku Bogu, cześć Boska, dobroć pobożność prawowierność patriotyzm sprawiedliwość

desiderium- pragnienie tęsknota żądza pożądanie pragnienie lub dążenie do widzenia Boga wypływające z natury ludzkiej

Amor- miłość zmysłowa, zmysłowość namiętność życzliwość miłość pożądliwa, przyjazna serdeczna, duchowa

beneficientia- czynna miłość bliźniego

II ASPEKT FILOZOFICZNY [3]

Platon starając się doprecyzować znaczenia słowa eros, opisywał miłość jako mocne pragnienie tego, czego się nie posiada; przedmiotem miłości są przejawy piękna i dobra dostrzeżone w ludziach, połączone z szacunkiem do nich; w miarę doskonalenia miłości ogniskuje się coraz bardziej na duchowych cechach ludzi, aż w końcu kieruje się ku przedmiotom niematerialnym, które w pełni partycypują w idei piękna i złączonej z nią idei dobra.

Arystoteles miłość określał głównie terminem filia , wg. niego miłość w pełnym wymiarze realizuje się w przyjaźni między ludźmi wzajemnie życzącymi sobie jakiegoś dobra i mającymi obopólną świadomość tego życzenia; w przypadku skierowania miłości ku przedmiotowi, co do którego nie można mówić o wzajemności lub życzeniach dobra, występują uczucia niższego poziomu; przyjaźń jest cnotą, czyli względnie trwałym usposobieniem aktualizowanym w odpowiednich okolicznościach.

Seneka Rozróżnia miłość:

nieprzezwyciężalną namiętność- rodzaj choroby duszy

miłość do przyjaciela- cenną więź, ale wyłączającą innych ludzi

miłość dobroczynną- której wartość leży w niej samej

miłoci przypisywał najważniejszą funkcję w powstawaniu społeczności ludzkich.

Stoicy głosili konieczność motywowania odniesień wobec innych ludzi rozumem, a nie emocjami przenikającymi odmiany miłości powszechnie praktykowane ; zgodnie ze stoickim worem zachowania beznamiętnego nawet miłość erotyczna winna być przeżywana jako aktywna radość z dobrych skutków działania, bez poddawania się bierności charakteryzującej zwykle pociąg erotyczny.

G. W. Leibniz posługiwał się pojęciem miłości o cycerońskim pochodzeniu, rozumianej jako bezinteresowna miłość przyjaciół- kochać to mieć takie nastawienie, by w szczęściu drugiego znajdować swoją przyjemność; w krytycyzmie Kanta godna człowieka miłość przejawia się aktywnym , troskliwym, naznaczonym szacunkiem przywiązaniu do cudzego dobra.

Ze względu na zróżnicowanie składników miłości, czyli uczuć podmiotu, jego relacji do przedmiotu oraz cech przedmiotu, można wyróżnić:

mieść do ludzi - różne jej postaci są prze­jawami potrzeb natury ludzkiej; łączy się z nią oczekiwanie i wzajemności i zaistnienia jakiejś wspólnoty (m. między człon­kami rodziny, przyjaciółmi, bliźnimi - caritas, eros),

miłość do Boga (bogów) - wyraża się na wiele sposobów w zależności od form religii lub światopoglądów filozoficznych.

tak zwana miłość do zwierząt - jest emocjonalnym przywią­zaniem przypominającym m. międzyludzką, ale różniącym się od niej tym, iż "wzajemność" zwierząt stanowi tylko instynk­towną reakcję afektywną, wywoływaną obecnością opiekuna,

mieść do rzeczy - ze względu na ich walory artystyczne lub na­turalne piękno ma znaczenie przenośne, w znaczeniu właści­wym oznacza ona tylko lubienie czegoś,

miłość do abstraktów mor. (sprawiedliwości społeczna, dobra wspólnego, wolności oby­watelskiej) - jest bardziej aktywnym zaangażowaniem się niż nastawieniem emocjonalnym (stoicy, Kant).

III ASPEKT RELIGIOLOGICZNY

Judaizm [4]

W piśmien­nictwie i nauczaniu rabinicznym znaczenie centralne ma przyka­zanie miłości Boga, któremu są podporządkowane wszystkie przykazania i nakazy; obowiązkiem wyznawcy judaizmu, przypominanym w codzien­nej modlitwie, jest ustawiczna i trwała miłość do Boga przenika­jąca wszystkie dziedziny i momenty życia, czytelna w postępo­waniu. Codzienny styl życia powinien być taki, by motywował i przynaglał innych do miłowania Boga, czyli do coraz głębszego poznawania Go i Jego woli. Na poziomie ludzkim uprzywilejowane miejsce rozwijania i spełniania się miłości stanowią - małżeństwo i rodzina; wyjątkowość oraz znaczenie więzi małżeńskiej, a także rodzinnych podkreśla fakt, że przymierze Boga z Izraelem jest przedsta­wiane za pomocą obrazów małżeństwa, a słownictwo dotyczące przymierza (hebr. berith) opisuje zarówno rzeczywistość mał­żeństwa, jak i specyficzne więzi Izraela z Bogiem. Rabini sławią jednak nie samą miłość i związane z nią doznania, lecz to, co ona rodzi i do czego prowadzi; zawarcie małżeństwa jest traktowane jako obowiązek każdego żydowskiego mężczyzny i kobiety wynikający z Rdz 1,22; - Majmonides wyliczył najważniejsze obowiązki męża i żony, których wykaz pozostaje do dzisiaj wiążący dla wy­ znawców judaizmu. Biblijne przykazanie miłości bliźniego (Kpi 19,18) w judaizmie rabinicznym jest interpretowane inaczej niż w chrześcijaństwie; wg rabinów nie wiadomo, czy dotyczy wyłącznie żydów, czy także in. ludzi; szczegółowe komentarze rabiniczne mówią, że "bliźni" to członek tej samej wspólnoty etnicznej i religijnej, a w wyjaśnie­niach dodają m.in., ze przykazanie m. nie może obejmować tych, którzy oddają się idolatrii, traktowanej przez wyznawców judaizmu Jako największy grzech (w ujęciu ortodoksyjnym I ultraortodoksyjnym dotyczy to również chrześcijan).

Islam [5]

Rozpatruje miłość w aspekcie religijnym., etycznym i erotycznym; miłość Boga do człowieka jest określana w Koranie jako litościwa, miłosierna, przebaczająca; są nią otoczeni ludzie posłuszni Bożym nakazom (sura 3,31), sprawiedliwi (sura 60,8) oraz walczący w obronie islamu (sura 61,4); wierni Bogu to ci, którzy z jednej strony są gorliwi w m. (sura 2,16S), będącej źródłem ich pobożności (sura 2,177), z drugiej zaś odwracają się od grzechu; wyrazem m. muzułmanina do Boga jest także okazywanie czynnej m. wobec bliźnich, np. dawanie jałmużny (sura 76,8-9); m., miłosierdzie i cierpliwość jako

zasady życia wyznawców islamu (sury 30,21; 90,12-18) zapewniają im zbawienie w dniu sądu ostatecznego (sura 90,18); wg relacji z życia Mahometa ( hadith) kierowanie się m. do Boga daje ludziom największą radość i szczęście w postaci długiego życia; wszyscy wierzący w Allacha są równi i dlatego winni okazywać sobie wzajemną m.; ten, kto kocha drugiego, jest człowiekiem sprawiedliwym. Rolę miłości między Bogiem a człowiekiem ukazuje muzułmański mistycyzm. Bezwarunkową miłość do Boga głosił al Halladż; wg sufich miłość człowieka do Boga ma charakter mistyczny. i ekstatyczny; obrazem idealnej miłości i mistyki. zjednoczenia człowieka z Bogiem jest ćma lecąca do płomienia świecy i spalająca się w nim; wg legendy muzułmańskiej, zawierającej metaforę słowika i róży, zakochany w białej róży słowik spadł wyczerpany na jej kolce i jego krew zabarwiła kwiat na czerwono, róża symbolizuje tu nieodwzajemnioną miłość, a niekiedy zdradę. Miłość boska- bóg Kocha człowieka dla człowieka i dla siebie samego; miłość duchowa- człowiek kocha drugiego człowieka dla niego i dla siebie; miłość naturalna- miłość kobiety i mężczyzny. O miłości między mężczyzną i kobietą mówi literatura islamska, ukazując jej znaczenie w religii i kulturze muzułmańskiej; wg. Koranu miłość, miłosierdzie i przyjaźń między mężem i żoną są z woli Allaha (sura 30,21); małżeństwo, będące zarówno cywilnym kontraktem, jak też religijną i społeczną powinnością opierać się na wzajemnej miłości oraz miłosierdziu; zapewnia ono trwałość miłości Koran i sunna przestrzegają przed wzajemnym wyrządzaniem sobie krzywdy w małżeństwie i rodzinie; w tradycji muzułmańskiej. szczególną misję m. wobec męża i dzieci pełni żona i matka; dzieci zaś mają obowiązek okazywania m. rodzicom, niesienia im pomocy w starości i wypraszania dla nich Bożego miłosierdzia, co jest wyrazem ich wdzięczności za doświadczone dobro; islam zezwala na poligamię pod warunkiem równej miłości małżonka do każdej z żon oraz sprawiedliwego i jednakowego ich traktowania; islamska literatura piękna ukazuje miłość zakochanych, gotowych do wielkich względem siebie poświęceń, a nawet śmierci w imię miłości.

IV W BIBLII [6]

Stary Testament

Miłość do Boga

Sformułowane w Księdze Powtórzonego Prawa w rozdziale 6, 4-5 przykazanie miłości Boga jest odpowiedzią Izraela na Boże miłosierdzie i dobroć, doświadczenie w dziele stworzenia, wybraniu i zawarciu przymierza oraz w innych działaniach zbawczych, ma ono charakter pewnego zobowiązania.

Miłość do drugiego człowieka

Stary Testament opisuje różne rodzaje głębokich więzi międzyludzkich, jakie zachodzą, np. między mężem a żoną (Rdz 24,67; 29,18.20.30.32; 1 Sm 1,5), narzeczonymi (Pnp), ojcem i matką a dziećmi (Rdz 22,2; 25,28; 37,3-4; 44,20; Iz 49,15; Prz 13,24), niewolnikiem a jego panem (Wj 21,5; Pwt 15,16), oraz zawiera usankcjonowane przez autorytet Boga przykazanie miłości bliźniego. Przykazanie miłości bliźniego zobowiązuje do udzielenia pomocy człowiekowi znajdującemu się w trudnej sytuacji; oznaczało też postawę stałej życzliwości, bezinteresownej ofiarności i miłosierdzia; w ramach wspólnoty izraelskiej sprowadzało się to praktycznie do zakazu wyzyskiwania innych (Kpł 19,13), stronniczości i wyrządzania krzywd w procesach sądowych (Wj 23,2-3.6-7; Kpł 19,15), rzucania oszczerstw (Wj 23,1; Kpł 19,16) oraz do przezwyciężania nienawiści, upominała błądzących, wybaczania uraz i rezygnacji z odwetu (Kpł 19,17-18), solidarności ze skrzywdzonymi i potrzebującymi. Przykazanie m. określało także stosunek do wrogów, nakazując w konkretnych sytuacjach spieszenie im z pomocą (Wj 23,4-5.9).

Nowy Testament

1. Ewangelie synoptyczne

Miłość nieprzyjaciół i miłość bliźniego traktowane dotychczas jako dwa odrębne, zostają przez Jezusa połączone w jedno (Łk 10,27); ich ścisłe powiązanie tworzy nową sytuację i sprawia, że bez miłości bliźniego nie ma autentycznej miłości do Boga, a miłość do Boga dostarcza najgłębszych racji i motywów do miłowania bliźniego; tak sformułowane przykazanie reguluje całokształt relacji między człowiekiem a Bogiem oraz człowiekiem a człowiekiem i jako takie staje się najważniejsze.

2. Listy Świętego Pawła

Nauczycielski urząd świętego Pawła charakteryzuje ujmowanie tematu miłości w aspekcie nie tylko etycznym, ale i teologicznym; wg Pawła każdy rodzaj miłości ludzkiej ma swoje źródło i najgłębsze uzasadnienie miłości Boga (Rz 8,28; l Kor 2,9; 8,3; 13,1-13), przejawiającej się zwłaszcza w dziele stworzenia, historii Ludu Bożego oraz w osobistych losach indywidualnego człowieka; decydującą rolę w Pawłowy ujęciu miłości odgrywają krzyż i zmartwychwstanie Jezusa Chrystusa jako jej kulminacja i pełna manifestacja (Rz 4,25; 5,8; 8,34.39). Na wynikające z miłości zbawcze działanie Boga człowiek odpowiada wiarą (Ga 5,6), nadzieją i miłością (1 Kor 13,13; l Tes 1,3; 5,8), która wlana przez Ducha Świętego w ludzkie serca (Rz 5,5) uzdalnia do miłowania Boga w sposób odpowiadający Jego godności i świętości (Rz 8,28; 1 Kor 2,9; 8,3; 16,22; por. Rz 1,3), jak też do uczestnictwa w Jego miłości; ze strony człowieka uwidacznia się to w dokładnym i radosnym wypełnianiu woli Boga objawionej w przykazaniach oraz Ewangelii. Tak rozumiana miłość zwraca się ku bliźniemu, akceptując go z racji szczególnego umiłowania przez Boga, który pragnie zbawić każdego mocą Chrystusowego krzyża (l Kor 8,1-11); wskazania Pawła dotyczące miłości bliźniego odnoszą się najpierw do jej praktykowania w ramach wspólnoty kościoła (l Tes 4,9; Ga 6,10); wyraża się ona w otwarciu bez zastrzeżeń na drugiego, także "słabego" człowieka (Rz 14,1-15,7; l Kor 8), wybaczaniu przewinień (Ga 6,1; 1 Kor 13,5; 1 Tes 5,15), pocieszaniu smutnych (Flp 2,1; 1 Tes 5,14), gościnności (Rz 12,13), materialnym wspieraniu potrzebujących (2 Kor 8,7-15), pokornym posługiwaniu innym (Flp 2,3-4); miłość bliźniego obejmuje także niechrześcijan, wrogów, prześladowców (Rz 12,14.17-21; l Tes 4,9-12; 5,15), czyli każdego człowieka; kluczowym punktem Pawłowej refleksji na temat miłości jest 1 Kor 13 zawierający charakterystykę jej przymiotów i wymagań.

V ASPEKT TEOLOGICZNY

1. Miłość Boga [7]

Wyróżnia się miłość:

l. habitualną (amor habitualis; sprawność wlana przez Boga, umożliwiająca w sposób trwały wzbudzanie aktów cnoty) i aktualną (wzbudzane przez wolę akty życzliwości),

2. afektywną (poruszenia serca) i efektywną (czyny jako wyraz miłości skutecznej),

3. wew. i zewn.,

4. doskonałą i niedoskonałą (kryteriami doskonałości są pierwszeństwo i wyłączność miłowania Boga ze względu na Niego samego; miłość niedoskonała może istnieć

w człowieku razem z doskonalą, ponieważ toczy on nieustanną walkę o poddanie swojej natury łasce).Do istotnych przymiotów cnoty miłości należą: wzniosłość, trwałość i konieczność; wzniosłość (doskonałość) miłość opiera się na sprawiedliwości przed Bogiem, przyjaźni z Nim i Jego przebywaniu w człowieku, a człowieka w Nim; miłość doskonali wszystkie cnoty jako ich "forma, matka, nauczycielka i królowa". Używając ich do czynienia dobra i będąc podstawą wszelkiej zasługi (czyny człowieka dochodzą do Boga tylko przez miłość). Miłość ma charakter dynamiczny i w czasie ludzkiego życia może wzrastać (aż do osiągnięcia pełni w Bogu) lub zmniejszać się (aż do całkowitej utraty); przyczyną zanikania miłości są grzechy powszednie, a jej utraty - grzech śmiertelny. Miłość do Boga ma charakter duchowy i rozumny, obejmuje poruszenia serca, wyraża się w czynach pobożności (wew.

i zewn.), i zaangażowaniu w osiąganie dobra oraz usuwa lęk, będąc miłością dziecięcą, opartą na darze Ducha Świętego. Miłość jest koniecznym środkiem do zbawienia, usprawiedliwienia

i odpuszczenia grzechów; nikt nie może dojść do Boga bez łaski uświęcającej i daru miłości.

2. Miłość własna [8]

Miłość siebie samego często bywa wiązana z egoizmem i samouwielbieniem. Konieczność miłowania siebie samego opiera się na naturalnej inklinacji do zachowania

i podtrzymywania życia; właściwie pojęta miłość własna pomaga człowiekowi rozwijać się

i kochać bliźnich; można mówić więc o priorytecie miłości własnej, stanowiącej warunek miłości bliźniego i podstawową zasadę moralności (KKK 2264). Związek miłości własnej

z miłością Boga i bliźniego uwidacznia się także w tym, że pełne miłości odniesienie do bliźniego staje się drogą osobistego szczęścia i spełnienia; człowiek może zrealizować się

w pełni, jedynie przekraczając siebie przez bezinteresowny dar z siebie samego (KDK 24). Zasadniczą powinność moralną wynikającą z obowiązku miłowania siebie stanowi samopoznanie i akceptacja swojej cielesno-duchowej struktury i bycia stworzeniem;

to afirmujące odniesienie do siebie samego wiąże się z akceptacją swojej skończoności, śmiertelności i ograniczoności oraz odpowiednim traktowaniem własnej grzeszności, pozwalającym uniknąć egocentryzmu i samouwielbienia, ale także zniechęcenia i rozpaczy; wytworzenie właściwego obrazu siebie, wolnego od nierealistycznych i megalomańskich oczekiwań, opartego na akceptacji swoich ograniczonych przymiotów i zdolności stanowi zadanie na całe życie; miłość własna staje się moralnie naganna, gdy zmierza do realizacji siebie kosztem bliźniego i istotnych wartości moralnych; w takim przypadku można mówić

o grzesznych postawach egoizmu i samolubstwa lub agresji i nienawiści względem siebie samego.

Miłość bliźniego [9]

Odnosi się do ludzi (bliźni) i przybiera różne formy; w potocznym rozumieniu oznacza pragnienie dobra drugiej osoby. Do fundamentalnych prawd życia chrześcijańskiego należy to, że nie można prawdziwie miłować Boga bez miłowania bliźniego; na teologiczną treść miłości bliźniego w perspektywie wzajemnego odniesienia członków wspólnoty chrześcijańskiej wskazuje Jezus, prosząc Ojca o jedność między wierzącymi w Niego na wzór jedności wewnątrz Trójcy Świętej (J 17,21-23). Istnieje również ścisły związek m. bliźniego z m. samego siebie, gdyż miłując drugich, człowiek w pełni odnajduje i spełnia siebie; praktyka m. bliźniego często wiąże się z samoograniczeniem i ofiarą, a nawet z wymogiem oddania życia za drugiego; postawa ofiary jest gotowością do przekraczania m. własnej w imię m. bliźniego; obie formy m. wzajemnie się warunkują, zapobiegając wynaturzeniom. Miłość obejmuje troskę o integralne dobro, którego szczytowym i najistotniejszym elementem jest zbawienie; pozwala to uniknąć wypaczeń m. bliźniego, rozumianej jako pomoc w zaspokojeniu powierzchownych, a w konsekwencji nawet szkodliwych pragnień i zamierzeń; umiłowanie bliźniego przejawia się zatem także w odmowie pomocy i współudziału w grzechu oraz w braterskim napomnieniu (Mt 18,15-17); nie można identyfikować miłości bliźniego z sympatią i powierzchowną życzliwością mającą na celu jedynie bezkonfliktową relację, a nie autentyczną troskę i miłość. Krytyka może być również wyrazem pełnej miłości troski o drugich; miłość bliźniego obejmuje zarówno akty zewnętrzne, jak i wieloraką pomoc duchową (modlitwa wstawiennicza, cierpienie ofiarowane za drugich).

VI ASPEKT PSYCHOLOGICZNY [10]

Miłość stanowi główny mechanizm motywujący zachowanie człowieka oraz siłę organizującą jego życie i osobowość; jako postawa jest formą pozytywnego ustosunkowania się do kogoś lub czegoś i wyraża się w specyficznym upodobaniu obiektu, silnym dążeniu do niego, aż do utożsamienia się z nim w zjednoczeniu; cechuje ją także bezinteresowność. Rozróżnia się miłość jako stan będący przejściowym przeżywaniem uczuć (np. czułość, tkliwość) oraz jako cechę - stałą dyspozycję miłości; różnorodność uczuć, form i przedmiotów miłości jest uwarunkowana podmiotowo i zależna od postawy ukształtowanej przez przeszłe przeżycia związane z obiektami miłości, poziomem rozwoju psychologicznego i cechami osobowości.

Wg. Frankla miłość wywiera wpływ nie tylko na obiekt miłości, ale i na osobę ją okazującą; ujmowana jako wybór najwyższego dobra, pozwala na poprawne zinterpretowanie działań jednostki w konkretnej sytuacji i czasie, a jednocześnie oznacza proces zachodzący regularnie w wielu różnorodnych sytuacjach; zdaniem Fromma miłość jest umiejętnością, której można się uczyć i nauczać innych; obejmuje ona poznanie teorii, nabycie umiejętności praktycznych, zaangażowanie i maksymalne zainteresowanie; wraz z psychologicznym rozwojem jednostka coraz bardziej świadomie i samodzielnie kształtuje swoją osobowość

i bierze udział w kształtowaniu swoich postaw miłości.

Maslow wyróżnia 2 rodzaje miłości:

1 miłość D (love deficiency) wyrastającą z potrzeb człowieka (gł. z potrzeby miłości, bezpieczeństwa, przynależności) zaspokajanych przez drugą osobę, która jest za to kochana, oraz

2 miłość B (Love being) doświadczaną tylko przez osoby będące w procesie samoaktualizacji; kochają one drugiego człowieka nie za zaspokajanie ich ważnych potrzeb

i dostarczanie zadowolenia, ale ze względu na jego istnienie (being).

Sternberg wyodrębnia 3 składniki miłości:

1 namiętność obejmuje romantyczne przyciąganie i pożądanie seksualne, z którym wiąże się silne pobudzenie fizjologiczne.; towarzyszą jej intensywne emocje pozytywne (zachwyt, tkliwość, pożądanie, radość) lub negatywne (ból, niepokój, zazdrość, tęsknota); niekiedy rozróżnia się namiętność erotyczną (pożądanie seksualne) i romantyczną jako dwa funkcjonalnie niezależne systemy, o różnym podłożu biologicznym i różnych celach (zapewnienie reprodukcji oraz podtrzymanie więzi między partnerami warunkujące długotrwałą relację ukierunkowaną na wychowanie zależnego potomstwa); dynamika namiętności ma dramatyczny przebieg - rośnie szybko i równie szybko gaśnie;

2 intymność - obejmuje uczucia wywołujące dążenie do bliskiego związku z drugą osobą; ma łagodny charakter - siła jej uczuć czy działań rośnie powoli i bardzo wolno opada;

3 zaangażowanie - oznacza decyzję o pokochaniu drugiej osoby oraz (w dłuższej perspektywie) o utrzymaniu związku mimo ewentualnych przeciwności; jest ono najbardziej stabilnym elementem miłości; w zależności od natężenia i proporcji tych elementów wyróżnia się zasadnicze rodzaje miłości - rodzicielską, macierzyńską, ojcowską, braterską, rodzinną, przyjacielską, miłość dzieci do rodziców, a także namiętną i romantyczną; elementy miłości podlegają przemianom w czasie trwania związku; w miłości romantycznej i namiętnej pożądanie oraz namiętność początkowo są bardzo silne, następnie słabną, wzrastają zaś zaangażowanie i intymność.

Ze względu na natężenie poszczególnych składników miłości mogą występować

w niej fazy:

1. zakochanie (namiętność),

2. romantyczne początki (namiętność i intymność),

3. związek kompletny (namiętność, intymność i zaangażowanie),

4. związek przyjacielski (intymność i zaangażowanie, bez namiętności),

5. związek pusty (zaangażowanie, bez intymności i namiętności),

6. rozpad związku (wycofanie wszystkich elementów);

pozostawanie w związku o charakterze miłości skutkuje poczuciem wspólnego dobra oraz łączności własnego "ja" z "ja" partnera, nastawieniem na wspólnotę (wzajemne obdarowanie, wymiana dóbr), bezinteresownością, szczególną preferencją obiektu miłości, zaś utrata partnera bliskiego związku (rozwód, śmierć, długotrwała rozłąka) może być przyczyną problemów zdrowotnych (somatycznych, psychicznych), nadużywania alkoholu. stosowania przemocy, samobójstw, zwiększonego ryzyka zgonu.

Miłość podlega procesowi dojrzewania:

1. miłość dzieci w wieku przedszkolnym nacechowana jest gwałtownością, dużą siłą emocji, pragnieniem bliskości z osobą ukochaną, egocentryzmem, nastawieniem na zaspokojenie własnych potrzeb, a jednocześnie brakiem zrozumienia sytuacji i potrzeb obiektu miłości;

2. młodszy wiek szkolny (poszerzona wstaje grupa osób, które mogą być objęte miłością, o rówieśników i nauczycieli) charakteryzuje się pragnieniem posiadania obiektu miłości na wyłączność (tak jak posiada się przedmiot), silną zazdrością i dużą wrażliwością na zdradę;

3. w okresie dorastania nabywana jest umiejętność współodczuwania oraz lepszego dostrzegania i rozumienia potrzeb, uczuć i motywów działania innych osób; przedmiotem miłości może stać się także naród, ludzkość, cały świat;

4. w okresie dorosłości dochodzą także umiejętność i właściwy dla danej osoby sposób działania dla dobra innych, podejmowania za nich odpowiedzialności.

VII ASPEKT SPOŁECZNY [11]

Miłość określana jako społeczna lub polityczna, obejmująca szerszy kontekst czynów ludzkich, forma i siła wszystkich cnót, umożliwia odnowienie od wewnątrz treści więzi społecznej, struktur, organizacji społeczeństwa, systemów prawnych i ustrojowych; miłość społeczna wiąże się z przynależnością do grupy społeczności, ma na względzie dobro wszystkich jej członków w relacji do dobra wspólnego, służy wszystkim, jednoczy ludzi

i gwarantuje wolność; jej przedmiotem może być rodzina, grupa zawodowa lub terytorialna, warstwa społeczna, naród, rodzina ludzka; miłość społeczna przejawia się w ofiarności na cele publiczne, motywuje do poświęcenia życia w obronie wolności i niepodległości ojczyzny, wzmacnia odpowiedzialność; miłowanie wspólnego dobra, najbardziej uwidacznia w miłości rodziny, narodu i ojczyzny, stanowi podstawę solidarności społeczeństwa; miłość do ojczyzny, mająca źródło w Bogu, warunkuje optymalne pełnienie funkcji publicznej (Leon XIII, encyklika Sapientiae Christianae z 10 I 1890; ASS 22(1889-90) 385-404); wymóg miłości społecznej jest wzmacniany występowaniem w stosunkach społecznych postaw

i zachowań jej przeciwnych (egoizm, zakłamanie), których genezę upatruje się m.in.

w oddziaływaniu indywidualistycznego liberalizmu, materializmu, konsumpcjonizmu, relatywizmu i nihilizmu. Miłość i inne zasady społeczne stanowią etyczny wymóg kształtowania stosunków międzyludzkich także w skali międzynarodowej.

B. Przyjaźń Miłość chrześcijańska jako przyjaźń z Bogiem i z innym człowiekiem

W pogańskiej rzeczywistości nie można było mówić o przyjaźni człowieka z Bogiem. Dzieliła ich zbyt wielka przepaść mentalna. Tymczasem objawienie chrześcijańskie uczy nas, że to, co filozofom czy innym mędrcom wydawało się niemożliwością, jest rzeczywistością i to rzeczywistością niezmiernej doskonałości [12] . Już w Starym Testamencie mamy wyraźne wzmianki o możliwości przyjaźni między Bogiem a człowiekiem. Najpierw Abraham [13] , potem Mojżesz [14] nazwani są przyjaciółmi Bożymi. Źródłem tej przyjaźni jest mądrość, której Bóg udziela ludziom i która czyni ich jego przyjaciółmi [15] . Dopiero jednak w Ewangelii przyjaźń Boga z ludźmi została w pełnym świetle przedstawiona. Sam Chrystus powołał nas do niej mówiąc do apostołów: Już was nie nazywam sługami, bo sługa nie wie, co czyni jego pan, ale nazwałem was przyjaciółmi, albowiem oznajmiłem wam wszystko, co usłyszałem od Ojca mego [16] . Chrystus sam dał nam najdoskonalszy przykład przyjaźni oddając swe życie za nas. Zbawiciel zachęca nas, byśmy się wzajemnie miłowali [17] , świadczy to o tym, że ta przyjaźń Bosko-ludzka ma nas łączyć także z innymi ludźmi, ma być stałym więzłem między nami. Powinniśmy wszystkich bliźnich miłować jako przyjaciół Chrystusowych. Oczywistym jest, że tego bliźniego możemy darzyć przyjaźnią z wielu innych racji, które są w nim samym, ale ponad nimi powinien panować bezwzględny powód – przyjaźń i miłość Boga do wszystkich ludzi. Niezależnie od tego, kim jest druga osoba i jak się do nas odnosi, powinniśmy otaczać ją przyjaźnią, do której nas zaprosił sam Bóg. Skoro kochamy Boga, jak byśmy mogli nie odnosić się przyjaźnie do osób, których On chce mieć za przyjaciół. Jednakże nie zmienia to faktu, że odnosić się do kogoś przyjaźnie nie oznacza traktować go jak przyjaciela – na którym można polegać, mieć zaufanie itd. Aby móc powiedzieć o kimś, że jest przyjacielem, musi on spełnić pewne określone warunki i oczekiwania.

Czym jest przyjaźń

Przyjaźń jest jedną z istotnych więzi łączących ludzi, opierająca się na współodczuwaniu (empatia) określonych stanów emocjonalnych.

Szczera przyjaźń ujawnia się w bezinteresownym uczestniczeniu w cudzym szczęściu lub nieszczęściu. Oznacza to utożsamianie się z osobą obdarzoną przyjaźnią.

Przyjaźń stanowi zespół pewnych elementów psychicznych, oraz postaw moralnych [18] .

Najczęściej z uczuciem przyjaźni kojarzone są [19] : bezinteresowność, zaufanie (która jest warunkiem zawarcia przyjaźni), życzliwość, odpowiedzialność, lojalność, wierność, dobrowolność, równość pozycji, pomoc, wspólna aktywność, wsparcie emocjonalne.

Zapewne każdy z nas wymieniłby te cechy, by określić ten stan. Jednak często nie każdy, kto mówi, iż "przyjaźni się z kimś", rzeczywiście spełnia te warunki. Traktować kogoś jak przyjaciela nie oznacza istnienia faktycznej więzi przyjaźni między osobami. Często używa się słowa przyjaciel w jego niespecyficznym rozumieniu: określa się nim kogoś, z kim tylko często spędza się czas, z kim ma się jakieś wspólne zainteresowania lub partnera seksualnego.

Arystoteles przyjaźń nazywa cnotą [20] , chociaż, w przeciwieństwie do cnót kardynalnych, nie jest ona cnotą normatywną. Filozof ten twierdzi także, że istnieje kilka rodzajów przyjaźni: idealna (teleia philia, będąca wartością samą w sobie), oraz takie, z których każda ma spełniać pewien cel (przyjemność lub użyteczność). Z chrześcijańskiego, oraz wydawać by się mogło, że także z obiektywnego punktu widzenia, nie można jednak mówić o przyjaźni zbudowanej na fundamencie przyjemności (np. cielesnej) czy użyteczności, interesowności.

Przyjaźń między ludźmi i problemy z nią związane

Wydaje się, że każdy z nas chciałby mieć przyjaciół, czy też przyjaciela. Pod koniec lat dziewięćdziesiątych w badaniu przeprowadzonym przez CBOS, przyjaźń była wskazywana przez 61 proc. dorosłych Polaków jako ważny cel życiowy [21] . W takim razie dlaczego wiele przyjaźni okazuje się pomyłką? Jakie problemy dotyczą przyjaźni?

Wiele problemów wynika z utrzymaniem równych pozycji miedzy przyjaciółmi. Mamy tendencję, by odgrywać w kontaktach międzyludzkich pewne role, na przykład słabszego poszukującego opieki i pomocy, lub bardziej doświadczonego mędrca, który z wyżyn swojej mądrości i doświadczenia poucza drugiego, jak żyć [22] .

Gdy ma to miejsce w przyjaźni i takie role ulegają stabilizacji, przyjaźń przestaje spełniać swoje funkcje. Staje się pewną grą psychologiczną, która być może daje coś grającym, ale nie podnosi raczej jakości ich życia. Taki związek z pewnością przyjaźnią w pełnym tego słowa znaczeniu nie jest. Dla lepszego rozwoju człowieka i dla zaspokojenia jego potrzeb psychicznych lepiej jest, gdy uczestnicy związku widzą między sobą dużo równości. Warto zauważyć, że oparta na prawdziwej równości przyjaźń między rówieśnikami w okresie dzieciństwa czy też dorastania jest wzorcem demokratycznych relacji międzyludzkich, bez takich związków stajemy się albo posłusznymi pionkami, albo dominującymi, autorytarnymi partnerami.

Kolejny problem może wyniknąć z oczekiwania od przyjaciela pomocy. Ludzie są świadomi, iż przyjaciele powinni wzajemnie sobie pomagać. Badania prowadzone w Stanach Zjednoczonych i w krajach Europy Zachodniej pokazują jednak, iż w tamtych społeczeństwach od przyjaciół wymaga się jedynie doraźnej, raczej drobnej pomocy, wyłącznie w sferze materialnej, natomiast pomoc długoterminowa oczekiwana jest częściej od rodziny lub instytucji publicznych [23] . Amerykanie po zawałach serca deklarują, iż pomoc od przyjaciół ma być tylko dodatkiem do wsparcia rodzinnego. Nie byłem w stanie dotrzeć do polskich badań na ten temat, jednak sporo codziennych obserwacji wskazuje na to, iż wielu polaków także oczekuje właśnie materialnej formy pomocy ze strony przyjaciół. Niespełnienie tych oczekiwań często kończy więź, którą nazywa się przyjaźnią, a nią z pewnością nie jest. Fakty te powinny nas niepokoić, gdyż świadczyć to może o kryzysie przyjaźni w dzisiejszym świecie.

Steve Duck, badacz problemów występujących w osobistych relacjach społecznych, podkreśla, iż w prawdziwej przyjaźni istotna jest nie tyle wielkość otrzymywanej pomocy czy też podarunków, co wzajemność brania i dawania [24] . Odwzajemnianie nie oznacza oczywiście odpłaty w tej samej walucie, ale raczej tendencję do robienia sobie nawzajem dobrych rzeczy. Bez możliwości odwzajemnienia rodzi się zależność czy poczucie długu [25] .

Przyjaźń nie jest czystym altruizmem. Wydaje się, że powinno się w niej kierować złotą zasadą, by nie dawać więcej niż przyjaciel jest gotów przyjąć i nie spodziewać się więcej od niego niż może dać [26] . Ta miara pokazuje, jak daleko można się posunąć w przyjaźni. Należy uniknąć dwóch skrajnych postaw: dawania bez brania oraz odmowy przyjmowania. Są bowiem osoby, które w przyjaźni szukają azylu, aby za wszelką cenę mieć do czegoś lub kogoś prawo, ale chętniej dają, niż pozwalają się obdarować. Tacy ludzie sprawiają wrażenie, jakby działali według zasady: Lepiej żebyś czuł się zobowiązany niż żebym ja miał się tak czuć [27] . Taki związek nie jest przyjaźnią.

Są i takie osoby, dla których przyjaźń staje się okazją do odmowy przyjmowania, ponieważ zgoda na osobiste korzyści kojarzy im się ze zdradą przyjaciela. Często jednak pod maską takiego pseudo altruizmu kryje się subtelne poczucie własnej wyższości i wybrania.

Prawdziwy przyjaciel to osoba która zarówno daje coś drugiej osobie, którą darzy uczuciem przyjaźni, ale też chętnie przyjmuje od niej to, czym ona chce go obdarować.

Innym spornym problemem jest bezwarunkowość akceptacji przyjaciela. Cokolwiek robisz, jesteś moim przyjacielem nie oznacza tego samego, co cokolwiek robi mój przyjaciel, jest dobre (dla niego lub dla innych). Aby uniknąć konfliktów między przyjaciółmi w tej kwestii, przeważnie wystarczy bardzo ogólnikowa recepta: Można dyskutować, czy nawet krytykować zachowanie przyjaciela, ale należy okazywać mu swoje zrozumienie.

Między przyjaciółmi konflikty i spory są może nawet częstsze niż między zwykłymi znajomymi, bowiem nawet drobna różnica zdań urasta do rozmiarów przepaści. Dzieje się tak, ponieważ w przyjaźni szukamy potwierdzenia naszych sądów, wartości, postaw w bardzo różnych sprawach. Redukujemy niepewność naszych sądów, gdy przyjaciele zgadzają się z nimi. Postrzegane podobieństwo w wielu ważnych zakresach jest podstawą przyjaźni, ale też i wynikiem częstych kontaktów.

Większość ludzi uważa, że ich przyjaciele dobrze ich znają. Jednak badania wykazały, że w większości przypadków jest to złudzenie związane z chęcią poprawy samooceny [28] . Wierząc, że przyjaciołom zależy na nas, budujemy poczucie własnej wartości.

Relacja przyjaźni wcale nie musi być identyczna po obu stronach, ponieważ każdy z przyjaciół jest inny, ma własną historię, swój sposób wyrażania uczuć, okazywania sympatii i zaufania. Pomimo całego bogactwa naszej przyjaźni, tego, co do niej wnosimy i jak się tym wzajemnie obdarowujemy, wszyscy musimy się zgodzić na to, że wchodząc w świat szerszy niż nasze więzy krwi, staramy się nawiązać przyjaźnie bez skazy, lecz te zapoczątkowane dobrowolnie przez obie strony związku, jak wszystkie więzi, przyniosą ze sobą nie tylko radości, ale i rozczarowania [29] .

Zawieranie i rozwój przyjaźni

Zawieranie przyjaźni odbywa się w różny sposób, zależnie od kultury i powiązań religijnych. Czasem przyjaźnie są zawierane poprzez zapytanie: Czy chciałbyś/chciałabyś zostać moim przyjacielem lub w inny podobny sposób, czasem towarzyszą temu obietnice i przysięgi. Coraz rzadziej spotykana jest formuła braterstwa krwi.

Z badań wynika również, że przyjaźń może mieć tło genetyczne: najsilniejsze więzy łączą nas z ludźmi genetycznie do nas podobnymi [30] [31] . Może to jednocześnie tłumaczyć istnienie uprzedzeń rasowych i innych form ksenofobii.

Sam akt nawiązywania przyjaźni ma również podłoże biologiczne - jest ściśle związany z tzw. pierwszym wrażeniem. Z badań wynika, że nieświadomą decyzję o chęci bliższego poznania danej osoby podejmujemy w ciągu zaledwie 10 minut od pierwszego z nią kontaktu [32] .

Rozwój przyjaźni polega między innymi na tym, że relacje między przyjaciółmi stają się coraz intymniejsze, a rozmowy ukierunkowane bardziej na te cechy, sprawy czy poglądy, które dotyczą tylko przyjaciół. Można powiedzieć, iż relacje przyjacielskie są osobiste i głębokie [33] . Ale trzeba pamiętać, że przyjaciel to nie psychoterapeuta, a rodzaj wsparcia, jakie od niego zyskujemy, jest innego rodzaju niż wsparcie profesjonalisty.

Psychologowie kliniczni podkreślają, że aby relacja przyjacielska mogła się rozwinąć, jej uczestnicy muszą być w stanie przewidzieć i zrozumieć wzajemne zachowania i opinie. Procesy redukowania niepewności są bowiem jądrem procesu wsparcia społecznego. Dążenie do zgodności czy konsensusu w ważnych sprawach może prowadzić do błędnej percepcji podobieństwa postaw czy wartości między przyjaciółmi, czyli do tzw. fałszywego konsensusu. Wiele konfliktów między przyjaciółmi bierze się właśnie stąd, iż ludzie niejako a priori zakładają podobieństwo opinii z przyjacielem, nie dyskutując z nim o tym, a potem przeżywają przykre rozczarowanie, gdy okazuje się, że nie myśli tak jak oni.

Przyjaciele, podobnie jak zakochani, komunikują się między sobą językiem, który jest zrozumiały tylko dla nich. Pewne słowa lub zwroty mają dla przyjaciół specyficzne czy wręcz ukryte dla innych znaczenie. Używając ich mogą się porozumieć niejako poza świadomością innych uczestników sytuacji [34] . Mogą śmiać się, chociaż inni nie widzą powodu do śmiechu, wzajemnie podtrzymywać się na duchu, osłabiać ból ataku czy krytyki ze strony innych. Dlatego mając obok siebie przyjaciół czujemy się bardziej bezpieczni w trudnych czy nowych sytuacjach.

C. Podsumowanie

Uściślenie pojęcia miłość

Aby dobrze podjąć tę tematykę, należy najpierw uściślić pojęcia. Mówiąc o miłości, mam na myśli prawdziwą miłość, w greckim rozumowaniu agape, w łacińskim zaś caritas. Ta miłość różni się od zauroczenia, czy też miłości czysto cielesnej (eros). Zauroczenie może przekształcić się w miłość, ale nie musi. Warto zastanowić się, czym w ogóle jest zauroczenie.

Czy zauroczenie jest miłością?

Wydaje się, że zauroczenie to proces biologiczy. Przyroda stwarza jakości emocjonalne powabu i ponęty i wzbudza skłonność do ułudy, dzięki czemu przedmiot zauroczenia wydaje się zakochanemu lub zakochanej wyposażony w zalety, których tak naprawdę nie posiada. Ten stan trwa jakiś czas, najczęściej dopóki popęd nie ulega doraźnemu nasyceniu przeważnie poprzez współżycie seksualne lub erotyczne (chyba, że przekształci się wcześniej, przed zaspokojeniem pragnień seksualnych w miłość). Z chwilą nasycenia popędu cielesnego jakość powabu natychmiast ginie, ale odradza się znowu wraz z nawrotem popędu. Gdy wszakże nasycenie staje się chroniczne, gdy zauroczeni stale współżyją ze sobą, lub zaspokajają choć częściowo swe potrzeby poprzez zabawy erotyczne, pocałunki czy inne czułości, spada im też z oczu przesłona ułudy, a trzeźwy sąd ukazuje rzeczywistość na ogół znacznie mniej cenną i interesującą. W tym momencie zauroczenie kończy się. Powstaje dramat, gdy w takiej sytuacji na świat przychodzi dziecko, często wbrew życzeniu rodziców, jako niepożądany skutek uboczny realizacji zgoła innych pożądań. Powstaje wtedy konieczność opieki nad nim ze wszystkimi trudnymi, a nieraz odrażającymi konsekwencjami, jakie niosą ze sobą codzienne potrzeby organizmów. Wtedy często padają pod adresem uczucia, które było nazywane miłością, słowa przekleństwa, a słowom tym towarzyszą nieraz czyny wrogie i uczucia nienawistne. Rodzice rozchodzą się, a psychika dziecka często ulega wstrząsowi i rozdarciu [35] .

Z doświadczenia życiowego wiemy, że to się sprawdza. Wielu zauroczonym osobom wydaje się, że kochają swoich partnerów, być może mają wrażenie, że to jest „ta” osoba. Zaczynają zaspokajać swoje potrzeby seksualne i uczuciowe. Robią to coraz częściej aż w końcu następuje stan wypalenia. Nie widzą przyszłości dla swojego związku, rozstają się. Tym bardziej przykry jest fakt, gdy jedna ze stron oszukuje drugą, często już w tym momencie zdradzając ją z innym partnerem, podtrzymując iluzję miłości, sama tak naprawdę nie widząc przyszłości dla pierwotnego związku.

Jaki jest warunek trwałej więzi miłości?

Powinna nam się w tym momencie zapalić czerwona lampka. Chwileczkę, ale przecież istnieją pary, najczęściej małżeństwa, które są ze sobą bardzo długo, niemalże całe swoje życie. Pewnie zaniechały już dawno współżycia seksualnego, a jednak coś ich trzyma razem. Tym czymś jest właśnie miłość.

Otóż, jak przed chwilą wspomniałem, stan zauroczenia może przekształcić się w miłość, ale jest jeden warunek – między partnerami w między czasie musi zaistnieć przyjaźń, a żeby do tego doszło, osoby te muszą spełnić warunki, jakie zostały przytoczone w części „B”, w podrozdziale Czym jest przyjaźń. Miłość bez przyjaźni - to początek bolesnego dramatu. W zasadzie nie możemy mówić o miłości, gdy nie składa się ona z przyjaźni.

Różnica przyjaźni i miłości

A więc jaka jest różnica między przyjaźnią a miłością? Otóż taka sama jak między teologią a filozofią – tak jak teologia nie może istnieć bez filozofii, tak prawdziwa miłość nie może istnieć bez przyjaźni. Natomiast podobnie jak filozofia doskonale radzi sobie bez teologii tak przyjaźń do istnienia nie potrzebuje miłości. Mowa tutaj o miłości agape, ponieważ jak dobrze wiemy przyjaźń też jest jakąś formą miłości – na przykład miłością filadelfia w nazewnictwie greckim – czyli czynną miłością bliźniego.

Między przyjaciółmi dochodzi do takiego wczucia się wzajemnego w to, co się przeżywa, iż powstaje coś w rodzaju utożsamienia dwóch jaźni. Oto kulminacja przyjaźni. Można śmiało powiedzieć za Arystoletelesem, że przyjaźń - to jedna dusza mieszkająca w dwóch ciałach [36] , natomiast miłość - to dwie dusze w jednym ciele. Gdy miłość cielesna złączy się z przyjaźnią, powstaje wówczas jedność podwójna i zupełna, o takiej właśnie miłości mówi św. Paweł w 13 rozdziale Listu do Koryntian – Miłość nigdy nie ustaje [37] .


[1] za Encyklopedia PWN w trzech tomach, tom II, PWN, Warszawa 1999.

[2] Franciszek Drączkowski [w:] Encyklopedia katolicka, KUL, Lublin 2008 s. 1122.

[3] Józef Herbut w Encyklopedia katolicka [w:] tamże s. 1124-1125.

[4] Waldemar Chrostowski [w:] tamże s. 1125-1126.

[5] Eugeniusz Sakowicz [w:] tamże s. 1125-1127.

[6] Hubert Ordon w Encyklopedia katolicka, KUL, Lublin 2008.

[7] Elżbieta Kasjaniuk w Encyklopedia katolicka, KUL, Lublin 2008.

[8] Marian Machinek w Encyklopedia katolicka, KUL, Lublin 2008.

[9] Marian Machinek w Encyklopedia katolicka, KUL, Lublin 2008.

[10] Bogusława Lachowska, Iwona Ulfik-Jaworska w Encyklopedia katolicka, KUL, Lublin 2008.

[11] Zbigniew Skwierzyński w Encyklopedia katolicka, KUL, Lublin 2008.

[12] zob. Miłość chrześcijańska jako przyjaźń z Bogiem wedle nauki św. Tomasza z Akwinu, J Woroniecki [w:] Przyjaźń chrześcijańska- zbiór studiów, Kielce 1948, s. 72.

[13] zob. Jud 8,26; Jk 2,23 .

[14] zob. Wj 33,11.

[15] zob. Mdr 7,27.

[16] zob. J 15,15.

[17] por. J 15,12.

[18] por. Mały słownik etyczny, praca zbiorowa pod red. S. Jedynaka, Bydgoszcz 1994.

[19] za. Czym jest przyjaźń? [na:] http://pie-pl.org/index.php?option=com_content&task=view&id=67&Itemid=41

[20] za. Etyka nikomachejska, VIII, 1155a2 [na:] http://pl.wikipedia.org/wiki/Etyka_nikomachejska.

[21] za: badanie CBOS, luty 1997 [na:] http://www.cbos.pl/PL/publikacje/raporty_1997.php.

[22] za. Czym jest przyjaźń? [na:] http://pie-pl.org/index.php?option=com_content&task=view&id=67&Itemid=41

[23] za: Czym jest przyjaźń? [na:] http://pie-pl.org/index.php?option=com_content&task=view&id=67&Itemid=41

[24] za. Wartość miłości I przyjaźni, M. Nedoncelle, Kraków 1993, s. 107.

[25] za: Friend for Life, S. Duck, Washington 1998.

[26] za. Dlaczego przyjaźń musi boleć?, J. Prusak [na:] http://mateusz.pl/list/0407-prusak.htm#p4.
[27] za. Elred z Rievaulx, Przyjaźń duchowa, Kęty 2004, s. 21.

[28] za: Journal of Consumer Research [na:] http://www.eurekalert.org/pub_releases/2006-01/uocp-yf013006.php.

[29] por. Judith Viorst, dz. cyt., s. 187.

[30] za: Nations and Nationalism [na:] http://www.eurekalert.org/pub_releases/2005-11/cdri-gct111305.php.

[31] za: Psychological Science [na:] http://www.eurekalert.org/pub_releases/2005-07/aps-ogm072605.php.

[32] za: Journal of Social and Personal Relationships [na:] http://www.eurekalert.org/pub_releases/2004-09/osu-sf090704.php.

[33] por. Jesteście przyjaciółmi [na:] http://mateusz.pl/wdrodze/nr374/15-wdr.htm.

[34] za. Conscience et Logos, Paris 1961, s. 42-45.

[35] za Miłość i przyjaźń, T. Kotarbiński [w:] Medytacje o życiu godziwym, Warszawa 1966.

[36] Arystoteles [na:] http://pl.wikiquote.org/wiki/Arystoteles.

[37] 1 Kor 13, 8.

do góry